سرطان سینه یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در زنان است و اگرچه در زنان بسیار شایع‌تر است، مردان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های بافت پستان دچار تغییرات غیرطبیعی شده و به‌صورت کنترل‌نشده تکثیر شوند.
این سلول‌ها ممکن است توده‌ای ایجاد کنند و در صورت پیشرفت بیماری، به بافت‌های اطراف، غدد لنفاوی یا اندام‌های دوردست گسترش یابند. سرطان پستانی که از محل اولیه خود به اندام‌های دیگری مانند استخوان، کبد، ریه یا مغز گسترش یافته باشد، سرطان پستان متاستاتیک یا مرحله IV نامیده می‌شود.
انواع سرطان سینه
- سرطان پستان مهاجم مجرایی
- سرطان پستان مهاجم لوبولار
- سرطان پستان سه‌گانه منفی (TNBC)
- سرطان پستان HER2 مثبت
- سرطان پستان التهابی (IBC)
- بیماری پاژه پستان
- تومورهای فیلودس و برخی تومورهای نادر دیگر
زیرگروه‌های سرطان سینه
امروزه تنها محل و اندازه تومور برای طبقه‌بندی سرطان پستان کافی نیست. بررسی زیست‌نشانگرها (Biomarkers) نقش مهمی در تعیین نوع بیماری، پیش‌آگهی و انتخاب درمان دارد.
- گیرنده استروژن(ER): اگر سلول‌های سرطانی دارای گیرنده استروژن باشند، تومور ER مثبت (ER+) نامیده می‌شود.
- گیرنده پروژسترون (PR): وجود گیرنده پروژسترون در سلول‌های سرطانی به‌صورت PR مثبت (PR+) گزارش می‌شود.
- گیرنده‌های هورمونی (HR): سرطان‌هایی که دارای گیرنده استروژن و/یا پروژسترون هستند، معمولاً در گروه HR مثبت (HR+) قرار می‌گیرند. این گروه از سرطان‌ها می‌تواند به درمان‌های غدد درون‌ریز یا هورمون‌درمانی پاسخ دهد.
- در مقابل، سرطان‌هایی که فاقد گیرنده‌های هورمونی هستند، HR منفی (HR−) نامیده می‌شوند و معمولاً به درمان‌های هورمونی پاسخ نمی‌دهند.
مراحل سرطان سینه
مرحله‌بندی به پزشکان کمک می‌کند میزان گسترش سرطان را مشخص کرده و درباره درمان و پیش‌آگهی تصمیم‌گیری کنند. مراحل سرطان سینه صرفاً بر اساس اندازه تومور تعیین نمی‌شود، بلکه عواملی مانند:
- اندازه و ویژگی‌های تومور اولیه (T)
- وضعیت غدد لنفاوی (N)
- وجود یا عدم وجود متاستاز دوردست (M)
- درجه بافت‌شناسی تومور
- وضعیت ER، PR و HER2
- و در برخی موارد نتایج آزمایش‌های ژنومی
در تعیین مرحله نهایی نقش دارند.
مرحله 0: در مرحله 0، سلول‌های غیرطبیعی در محل اولیه خود باقی مانده‌اند و شواهدی از تهاجم به بافت‌های اطراف وجود ندارد. DCIS نمونه مهمی از بیماری مرحله 0 است.
مرحلهI: سرطان معمولاً کوچک و محدود به پستان است و در برخی موارد ممکن است در تعداد محدودی از غدد لنفاوی مجاور نیز یافت شود.
مرحلهII: در این مرحله، تومور ممکن است بزرگ‌تر باشد یا درگیری بیشتری از غدد لنفاوی نزدیک ایجاد کرده باشد، اما هنوز شواهدی از متاستاز دوردست وجود ندارد.
مرحلهIII: سرطان موضعاً پیشرفته است و ممکن است تومور بزرگ‌تر باشد یا غدد لنفاوی بیشتری را درگیر کرده باشد و یا ساختارهایی مانند پوست یا دیواره قفسه سینه را درگیر کند. با این حال، در مرحله III هنوز متاستاز دوردست وجود ندارد.
مرحلهIV: در مرحله IV، سرطان از پستان و نواحی لنفاوی مجاور فراتر رفته و به اندام‌های دوردست مانند استخوان، کبد، ریه یا مغز گسترش یافته است. این مرحله به‌عنوان سرطان پستان متاستاتیک شناخته می‌شود.
علائم سرطان سینه چیست؟
سرطان پستان همیشه با علامت همراه نیست و ممکن است در جریان غربالگری و پیش از ایجاد علائم شناسایی شود. علائم و تغییرات احتمالی عبارت‌اند از:
- وجود توده جدید یا ناحیه‌ای ضخیم‌شده در پستان
- تغییر اندازه یا شکل پستان
- فرورفتگی یا تغییر شکل نوک پستان
- ترشح غیرطبیعی از نوک پستان، به‌ویژه ترشح خونی
- فرورفتگی یا تغییر بافت پوست
- قرمزی، تورم یا ضخیم‌شدن پوست
- تغییر ظاهری شبیه پوست پرتقال
- تغییرات جدید و پایدار در ظاهر یا احساس پستان
- وجود توده در ناحیه زیر بغل
وجود این علائم لزوماً به معنی سرطان نیست، اما هر تغییر جدید و غیرطبیعی باید توسط پزشک ارزیابی شود.
چه عواملی خطر ابتلا به سرطان سینه را افزایش می‌دهند؟
سرطان پستان معمولاً حاصل یک علت واحد نیست و مجموعه‌ای از عوامل ژنتیکی، هورمونی، محیطی و سبک زندگی می‌توانند در خطر ابتلا نقش داشته باشند.
عوامل قابل تغییر یا تا حدی قابل تغییر
- مصرف الکل
- کم‌تحرکی
- اضافه‌وزن و چاقی، به‌ویژه پس از یائسگی
- برخی الگوهای هورمونی و مصرف بعضی درمان‌های هورمونی
- سیگار کشیدن
عوامل غیرقابل تغییر
- افزایش سن
- سابقه خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان
- برخی جهش‌های ارثی مانند BRCA1 و BRCA2
- سابقه پرتودرمانی ناحیه قفسه سینه در سنین پایین
- برخی شرایط مربوط به بافت پستان، از جمله تراکم بالای پستان
- برخی عوامل مربوط به سابقه باروری و مواجهه طولانی‌تر با هورمون‌های جنسی
داشتن یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به سرطان نیست و نداشتن عوامل خطر نیز ابتلا را به‌طور کامل منتفی نمی‌کند.
سرطان پستان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص سرطان پستان معمولاً با ترکیبی از شرح حال، معاینه، تصویربرداری و نمونه‌برداری انجام می‌شود.
۱. ارزیابی بالینی: پزشک درباره علائم، سابقه پزشکی و خانوادگی و عوامل خطر سؤال کرده و معاینه انجام می‌دهد.
۲. تصویربرداری: بسته به سن، علائم و شرایط فرد ممکن است از روش‌هایی مانند:
- ماموگرافی
- سونوگرافی پستان
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI)استفاده شود.
۳. نمونه‌برداری: بیوپسی روش اصلی برای تأیید تشخیص سرطان است. در این روش نمونه‌ای از بافت مشکوک برداشته شده و توسط پاتولوژیست زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود.
۴. بررسی زیست‌نشانگرها: پس از تأیید سرطان، نمونه تومور معمولاً از نظر ER، PR و HER2 بررسی می‌شود. در شرایط مشخص، آزمایش‌های دیگری مانند Ki-67، آزمایش‌های ژنتیکی ارثی یا آزمایش‌های ژنومی تومور نیز ممکن است انجام شوند. این اطلاعات در انتخاب درمان اهمیت دارند.
۵. تعیین مرحله بیماری: در صورت نیاز، برای ارزیابی گسترش بیماری ممکن است آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های تکمیلی مانند CT، MRI، PET/CT، اسکن استخوان یا سایر بررسی‌ها درخواست شوند. انجام این آزمایش ها برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس مرحله و شرایط بالینی تعیین می‌شود.
روش های درمان سرطان سینه چیست؟
درمان سرطان پستان برای همه بیماران یکسان نیست. مرحله بیماری، نوع سرطان، وضعیت ER/PR/HER2، درجه تومور، وضعیت یائسگی، برخی ویژگی‌های ژنتیکی و وضعیت عمومی فرد در انتخاب درمان نقش دارند. در بسیاری از بیماران بیش از یک روش درمانی در طول مسیر بیماری استفاده می‌شود.
جراحی: جراحی یکی از درمان‌های اصلی در بسیاری از سرطان‌های پستان اولیه است.
جراحی حفظ پستان: در لومپکتومی (Lumpectomy) یا جراحی حفظ پستان، تومور همراه با حاشیه‌ای از بافت سالم اطراف آن برداشته می‌شود و بخش عمده پستان حفظ می‌شود.
ماستکتومی: در ماستکتومی، بخش عمده یا تمام بافت پستان برداشته می‌شود. نوع جراحی به ویژگی‌های تومور، شرایط بیمار و تصمیم تیم درمان بستگی دارد.
ارزیابی غدد لنفاوی: ممکن است برای بررسی انتشار سرطان به غدد لنفاوی، نمونه‌برداری از غده لنفاوی نگهبان (Sentinel lymph node biopsy) یا در شرایط خاص جراحی گسترده‌تر غدد لنفاوی انجام شود.
پرتودرمانی: پرتودرمانی با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلول‌های سرطانی را هدف قرار می‌دهد. پس از جراحی حفظ پستان، پرتودرمانی در بسیاری از بیماران برای کاهش خطر عود موضعی توصیه می‌شود. پس از ماستکتومی نیز در شرایط خاص، بر اساس ویژگی‌های تومور و وضعیت غدد لنفاوی، ممکن است پرتودرمانی مورد نیاز باشد.
شیمی‌درمانی: شیمی‌درمانی از داروهایی برای از بین بردن یا مهار سلول‌های سرطانی استفاده می‌کند.
ممکن است شیمی‌درمانی:
- پیش از جراحی ( نئوادجوانت)
- پس از جراحی (ادجوانت)
- یا در بیماری متاستاتیک استفاده شود.
احتمال استفاده از شیمی درمانی در برخی تومورها، از جمله تومورهای HER2 مثبت، سه‌گانه منفی، تومورهای با درجه بالا یا بیماری دارای درگیری غدد لنفاوی، بیشتر است؛ اما تصمیم نهایی به ویژگی‌های دقیق تومور بستگی دارد.
هورمون‌درمانی یا درمان غدد درون‌ریز: هورمون‌درمانی برای سرطان‌هایی کاربرد دارد که سلول‌های آن‌ها دارای گیرنده‌های هورمونی، یعنی ER و/یا PR، هستند. این درمان می‌تواند با مکانیسم‌های مختلفی از جمله مسدودکردن اثر هورمون‌ها بر سلول سرطانی یا کاهش تولید هورمون‌ها عمل کند. داروهای این گروه شامل درمان‌هایی مانند تاموکسیفن و مهارکننده‌های آروماتاز هستند و در برخی زنان پیش از یائسگی ممکن است مهار عملکرد تخمدان نیز به درمان اضافه شود. انتخاب دارو به وضعیت فرد و ویژگی‌های سرطان بستگی دارد.
درمان هدفمند: درمان هدفمند، مولکول‌ها یا مسیرهای خاصی را که در رشد سلول‌های سرطانی نقش دارند، هدف قرار می‌دهد. یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای آن، درمان سرطان‌های HER2 مثبت با داروهای ضد HER2 است. در برخی بیماران، بر اساس ویژگی‌های مولکولی یا ژنتیکی تومور، درمان‌های هدفمند دیگری نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال، در برخی بیماران دارای جهش‌های BRCA1 یا BRCA2، داروهای گروه مهارکننده PARP می‌توانند در برنامه درمانی قرار گیرند.
در بیماری متاستاتیک نیز بسته به زیست‌نشانگرهای تومور، گزینه‌هایی مانند درمان‌های ضد HER2، مهارکننده‌های CDK4/6، درمان‌های هدفمند مرتبط با برخی تغییرات مولکولی و سایر داروها ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.
ایمونوتراپی: ایمونوتراپی با فعال‌کردن یا تقویت توانایی سیستم ایمنی برای شناسایی و مقابله با سلول‌های سرطانی عمل می‌کند. در سرطان پستان، کاربرد ایمونوتراپی به نوع و مرحله بیماری و ویژگی‌های تومور بستگی دارد و به‌ویژه در برخی بیماران مبتلا به سرطان پستان سه‌گانه منفی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در بیماری متاستاتیک TNBC نیز در شرایط مشخص ممکن است ایمونوتراپی همراه با شیمی‌درمانی استفاده شود. بنابراین، ایمونوتراپی را نباید به‌طور کلی درمانی برای همه انواع سرطان پستان یا صرفاً سرطان‌های HER2 مثبت در نظر گرفت.
درمان سرطان سینه متاستاتیک
در سرطان پستان مرحله IV، هدف درمان معمولاً کنترل بیماری، کاهش علائم، حفظ کیفیت زندگی و در صورت امکان طولانی‌ترکردن بقا است. انتخاب درمان به عواملی مانند نوع سرطان، وضعیت ER/PR/HER2، محل متاستازها، درمان‌های قبلی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.
گزینه‌ها می‌توانند شامل:
- هورمون‌درمانی
- درمان‌های هدفمند
- شیمی‌درمانی
- ایمونوتراپی در شرایط مشخص
- پرتودرمانی برای کنترل برخی علائم
- و در موارد منتخب جراحی
باشند.
عوارض سرطان سینه و روش های درمان آن
عوارض بسته به نوع سرطان و روش درمان متفاوت‌اند.
لنف‌ادم: پس از برخی جراحی‌های غدد لنفاوی یا پرتودرمانی، ممکن است تخلیه لنفاوی مختل شده و تورم بازو یا ناحیه پستان ایجاد شود.
عوارض ناشی از درمان‌های سیستمیک: شیمی‌درمانی و برخی درمان‌های هورمونی یا هدفمند می‌توانند عوارض مختلفی ایجاد کنند. نوع و شدت عوارض به داروی مورد استفاده بستگی دارد. برخی درمان‌ها ممکن است باعث گرگرفتگی، خستگی، تغییرات قاعدگی، مشکلات استخوانی، علائم مفصلی یا سایر عوارض شوند.
مشکلات روانی و عاطفی: تشخیص و درمان سرطان پستان ممکن است با اضطراب، افسردگی، اختلال خواب، نگرانی درباره عود بیماری و تغییر تصویر ذهنی از بدن همراه باشد. دریافت حمایت روان‌شناختی و اجتماعی می‌تواند بخشی از مراقبت جامع بیمار باشد.
عود بیماری: عود زمانی رخ می‌دهد که سرطان پس از درمان دوباره ظاهر شود. عود می‌تواند موضعی، ناحیه‌ای یا دوردست باشد و در صورت عود، ارزیابی مجدد نوع و زیست‌شناسی تومور ممکن است برای انتخاب درمان اهمیت داشته باشد.
پیش‌آگهی و بقای سرطان پستان
پیش‌آگهی سرطان پستان به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله:
- مرحله بیماری
- نوع و زیرگروه سرطان
- وضعیت ER، PR و HER2
- درجه تومور
- پاسخ به درمان
- وجود یا عدم وجود متاستاز
- و ویژگی‌های فردی بیمار
بنابراین، آمار بقای جمعیتی را نمی‌توان به‌عنوان پیش‌بینی قطعی برای یک فرد در نظر گرفت. به‌طور کلی، سرطان پستان در صورت تشخیص در مراحل اولیه، چشم‌انداز بهتری نسبت به بیماری متاستاتیک دارد. با این حال، پیشرفت در روش‌های تشخیص و درمان باعث شده گزینه‌های درمانی برای بسیاری از بیماران گسترده‌تر و اختصاصی‌تر شوند.
آیا می توان از سرطان سینه پیشگیری کرد؟
هیچ روشی وجود ندارد که بتواند خطر سرطان پستان را در همه افراد به صفر برساند؛ اما برخی اقدامات می‌توانند به کاهش خطر کمک کنند.
حفظ وزن سالم: حفظ وزن مناسب، به‌ویژه پس از یائسگی، یکی از اقدامات مهم در کاهش برخی عوامل خطر سرطان پستان است.
فعالیت بدنی منظم: فعالیت بدنی منظم با کاهش خطر سرطان پستان ارتباط دارد.
محدودکردن مصرف الکل: مصرف الکل با افزایش خطر سرطان پستان ارتباط دارد و هرچه میزان مصرف بیشتر باشد، خطر نیز می‌تواند افزایش یابد.
ترک سیگار: ترک سیگار برای سلامت عمومی اهمیت دارد و ممکن است در کاهش خطر برخی سرطان‌ها نیز مؤثر باشد.
آگاهی از سابقه خانوادگی: افرادی که سابقه قابل‌توجه سرطان پستان یا تخمدان در خانواده دارند، ممکن است نیازمند ارزیابی خطر و در شرایط مشخص مشاوره و آزمایش ژنتیک باشند. در افراد دارای خطر ژنتیکی بالا، بسته به نوع جهش و سطح خطر، گزینه‌هایی مانند غربالگری دقیق‌تر، داروهای کاهش‌دهنده خطر یا در شرایط خاص جراحی کاهش‌دهنده خطر مطرح می‌شوند.
غربالگری سرطان پستان: غربالگری برای افراد بدون علامت با هدف تشخیص سرطان در مراحل اولیه انجام می‌شود. توصیه‌های غربالگری بسته به سن، سطح خطر، سابقه خانوادگی، سابقه پزشکی و دستورالعمل مورد استفاده متفاوت است.
برای نمونه، انجمن سرطان آمریکا برای زنان با خطر متوسط توصیه می‌کند:
- زنان ۴۰ تا ۴۴ ساله امکان شروع ماموگرافی سالانه را داشته باشند.
- زنان ۴۵ تا ۵۴ ساله هر سال ماموگرافی انجام دهند.
- از ۵۵ سالگی به بعد، ماموگرافی هر دو سال یک‌بار یا ادامه غربالگری سالانه می‌تواند انتخاب شود؛ تا زمانی که فرد از سلامت کافی برخوردار باشد.
این توصیه‌ها مربوط به راهنمای ACS است و ممکن است با توصیه‌های سایر سازمان‌های علمی یا بر اساس سطح خطر فرد متفاوت باشد. افراد با خطر بالاتر، برای مثال به دلیل برخی جهش‌های ژنتیکی یا سابقه خانوادگی قابل‌توجه، ممکن است به برنامه غربالگری متفاوتی شامل MRI پستان و شروع غربالگری در سن پایین‌تر نیاز داشته باشند.
سخن پایانی
سرطان پستان یک بیماری واحد با یک مسیر درمانی ثابت نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از بیماری‌ها با ویژگی‌های زیستی و بالینی متفاوت است. امروزه تصمیم‌گیری درباره درمان بر اساس ترکیبی از مرحله بیماری، ویژگی‌های پاتولوژیک، وضعیت گیرنده‌های هورمونی و HER2، برخی تغییرات ژنتیکی و شرایط فردی بیمار انجام می‌شود.
تشخیص زودهنگام، ارزیابی دقیق زیست‌نشانگرها و انتخاب درمان متناسب با ویژگی‌های هر بیمار، بخش‌های مهم مدیریت سرطان پستان هستند. از سوی دیگر، مراقبت از بیمار تنها به درمان تومور محدود نمی‌شود و کنترل عوارض، سلامت روان، کیفیت زندگی و پیگیری منظم نیز باید بخشی از برنامه مراقبتی باشد. هرگونه توده یا تغییر جدید و پایدار در پستان باید توسط پزشک ارزیابی شود و تصمیم درباره غربالگری یا درمان نیز باید بر اساس شرایط فردی و نظر تیم درمان انجام گیرد.